Tản mạn về khu vực kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp

San sát nhau trong những con phố chật chội của Hà Nội hay rải rác khắp các thôn xóm vùng ven đô, những hàng quán nhỏ bé có thể thấy ở mọi nơi. Một quầy hàng bán đồ ăn sáng hay mấy cửa hàng tạp phẩm thu mình trong một không gian chật hẹp, đó là hình ảnh quen thuộc thường có của hoạt động kinh doanh hộ gia đình. Khi mà thất nghiệp không còn là điều xa lạ, ngày càng nhiều người lao động quan tâm hơn đến việc kiếm kế sinh nhai từ việc kinh doanh tại gia đình. Nhìn xa hơn, với những đóng góp đã có, phải chăng khu vực kinh tế hộ cá thể, đặc biệt là lĩnh vực phi nông nghiệp có thể là một động lực đáng kể để góp phần vực dậy nền kinh tế qua những khó khăn trong hiện tại?

Xu hướng mở rộng và ảnh hưởng

Với quy mô nhỏ không quá mười lao động[1] và sự đa dạng của ngành nghề kinh doanh, trong đó có cả những hình thức kinh doanh không phải đăng ký theo luật, các hộ kinh tế cá thể là điển hình cho kiểu tổ chức kinh tế đơn giản và dễ thích nghi trước những thay đổi của điều kiện kinh tế xã hội. Nếu xét riêng lĩnh vực phi nông nghiệp thì các cơ sở sản xuất kinh doanh của khu vực này hiện đang có những đóng góp quan trọng vào việc làm dân cư và thu nhập của nền kinh tế.

Những ước tính chính thức gần đây của một số tổ chức quốc tế và chuyên gia cho thấy tầm quan trọng đang tăng lên của kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp vào nền kinh tế. Với khoảng hơn 4,23 triệu cơ sở kinh doanh tính đến thời điểm 7/2011, tăng gấp 1,39 lần so với năm 2005, khu vực này là nơi tạo việc làm cho hơn 8,1 triệu lao động, chiếm xấp xỉ 16% dân số 15 tuổi trở lên đang làm việc. Tính chung trong giai đoạn từ 2005-2011, quy mô lao động của khu vực hộ cá thể phi nông nghiệp tăng trưởng bình quân 5,3% mỗi năm. Điều đáng quan tâm là theo tính toán của ILO, có 43,5% lao động trong số đó làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức[2]. Điều ấy một mặt cho thấy việc đăng ký kinh doanh chưa phổ biến đối với các hộ kinh doanh phi nông nghiệp. Mặt khác cũng thể hiện xu hướng chuyển dịch lao động từ khu vực chính thức sang phi chính thức, mà ở đó các cơ sở kinh tế cá thể là nơi tạo công ăn việc làm cho một phần đáng kể lực lượng lao động, đặc biệt là những ngườithất nghiệp tạm thời. Trên khía cạnh tạo thu nhập, với mức đóng góp khoảng 38% vào thu nhập của hộ gia đình ở thành thị và 26% ở nông thôn, nguồn thu từ hoạt động kinh tế phi nông nghiệp có một vị trí quan trọng. Những đặc điểm này đã góp phần giảm nhẹ những cú sốc thất nghiệp và biến cố giảm sút thu nhập của hộ gia đình, đặc biệt trong những thời kỳ kinh tế khó khăn như giai đoạn vừa qua.

Trong giai đoạn từ 2005-2011 nhìn chung tỷ trọng đóng góp trong GDP của kinh tế hộ khá ổn định và có xu hướng tăng nhẹ từ mức 29,9% năm 2005 lên 31,2% năm 2011. Mức đóng góp này không thua kém là mấy so với tỷ trọng 33,03% của khối doanh nghiệp Nhà nước trong GDP năm 2011, dù cho khu vực quốc doanh chiếm tới hơn 45% tổng vốn đầu tư của cả nước, sử dụng 60% vốn vay từ các ngân hàng thương mại và chiếm đến 70% các nguồn viện trợ phát triển. Nếu tính riêng GDP của khu vực ngoài nhà nước[3] thì tỷ trọng của kinh tế hộ cá thể chiếm tới xấp xỉ 65%, cao hơn nhiều so với mức 24% của khu vực kinh tế tư nhân. Xu hướng chững lại của lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp trong sự mở rộng không ngừng của khu vực kinh tế hộ cá thể những năm qua cho thấy: hoạt động sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp đang tăng dần ảnh hưởng trong khu vực kinh tế hộ và là động lực chính tạo ra mức tỷ trọng cao của khu vực này với GDP của nền kinh tế. Với quy mô tổng tài sản và doanh thu thuần vẫn đang có xu hướng tăng lên, trong đó tổng tài sản tăng gấp 2,3 lần trong giai đoạn 2007-2011 và doanh thu thuần năm 2010 gấp 2,68 lần so với 2005, khu vực kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp có triển vọng sẽ đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế nói chung những năm tới.

Chính sách nào cho kinh tế hộ?

Dĩ nhiên người ta có thể nhìn nhận kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp với cả sự lạc quan và bi quan. Nhìn nhận một cách lạc quan thì khu vực này luôn khá năng động, dễ thích nghi, có quy mô đang mở rộng và đóng góp đáng kể trong tạo việc làm cũng như tăng thu nhập. Tuy nhiên, những đặc điểm vốn có của kinh tế hộ như sự trì trệ về năng suất lao động, sự lấn át của tính phi chính thức vẫn là điều gây quan ngại khi mà một số tính toán của ILO (2012) cho thấy khoảng 68,2% lao động cá thể phi nông nghiệp không tham gia hình thức bảo hiểm xã hội nào[4]. Các hộ kinh doanh cá thể cũng ít được các chính quyền địa phương ưu tiên khuyến khích như cộng đồng doanh nghiệp bởi lẽ phần lớn khoản thu ngân sách của địa phương đến từ các khoản thuế doanh nghiệp. Vấn đề đặt ra cho các nhà làm chính sách là cần ứng xử ra sao đối với khu vực hộ kinh doanh cá thể phi nông nghiệp để giảm bớt những mặt hạn chế đồng thời có thể lan toả yếu tố tích cực tới tăng trưởng nói chung?

Với đặc điểm tính phi chính thức cao của khu vực này, các chính sách nên hướng tới hai giải pháp lớn: (i) Chính thức hoá những cơ sở kinh doanh cá thể có khả năng; và (ii) Hỗ trợ các nguồn lực cần thiết cho cá cơ sở kinh doanh cá thể còn lại.

Giải pháp “chính thức hoá” thể hiện ở việc có các chính sách khuyến khích, thúc đẩy đăng ký kinh doanh, chuyển đổi các hộ từ phi chính thức, bán chính thức sang hình thức có đăng ký kinh doanh và mã số thuế. Sự dễ dàng tiếp cận vốn vay, khả năng mở rộng nhân lực, tiếp cận được những ưu đãi cho doanh nghiệp và nhận được sự bảo vệ đầy đủ hơn của luật pháp là “phần thưởng” quan trọng cho các hộ kinh doanh phi chính thức nếu chuyển đổi. Trong khi đó, chính quyền địa phương sẽ có được nguồn thu từ thuế và nền kinh tế nhận được một động lực mạnh cho quá trình tăng trưởng. Để làm được điều này các chính sách cần cải thiện hơn nữa về thủ tục đăng ký kinh doanh và thành lập doanh nghiệp, đi cùng với cải cách giảm bớt những gánh nặng thuế, phí qua đó giảm các chi phí cho hộ đăng ký kinh doanh chính thức.

Bên cạnh đó, giải pháp hỗ trợ các nguồn lực cho khu vực hộ cá thể phi nông nghiệp cũng cần được cân nhắc. Chẳng hạn, hỗ trợ về nơi kinh doanh, buôn bán tập trung như hệ thống chợ cho người bán hàng rong hoặc tăng cường tín dụng cho hoạt động của cơ sở kinh doanh phi nông nghiệp qua kênh quỹ tín dụng nhân dân hoặc các tổ chức tín dụng vi mô địa phương có thể là hướng đi cần thiết. Việc đẩy mạnh chương trình đào tạo nghề cho lao động cũng cần triển khai hiệu quả hơn đặc biệt tại nông thôn để tạo cơ hội cho người lao động có tay nghề và chuyên môn tốt.

Hiện tại không có một chiến lược cụ thể nào hướng tới việc phát triển khu vực kinh tế hộ, đó là một thực tế khi mà trong nhiều năm qua các chính sách đã tập trung vào ưu đãi cho các thành phần kinh tế khác mà bỏ quên một động lực đang có vai trò lớn dần trong nền kinh tế. Kinh tế nhà nước kém hiệu quả và thiếu minh bạch, doanh nghiệp tư nhân gắng gượng trong “cơn dông bão” phá sản, đóng cửa đang dữ dội quét qua. Đành rằng đó vẫn là những thành phần chủ đạo trong bức tranh tổng thể nhưng phải chăng đã đến lúc khu vực kinh tế hộ cá thể, đặc biệt lĩnh vực phi nông nghiệp cần được trao cho một vị thế mới xứng đáng?

---

[1] Theo Nghị định 43/2010/NĐ-CP quy định về việc đăng ký kinh doanh.

[2] Khu vực kinh tế phi chính thức bao gồm các hộ sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp chưa có tư cách pháp nhân, chưa đăng ký kinh doanh nhưng vẫn sản xuất các hàng hóa dịch vụ để bán hoặc trao đổi trên thị trường.

[3] Bao gồm kinh tế tư nhân, kinh tế hộ cá thể và kinh tế tập thể.

[4] Hay còn gọi là “lao động phi chính thức” (informal employment), xem thêm: http://laborsta.ilo.org/informal_economy_E.html

[Paper] An overview of the non-farm household business sector

 Khái quát về kinh tế hộ cá thể phi nông nghiệp tại Việt Nam

Businesses in Vietnam take the form of State-owned Enterprises (SOEs), Private Sector Enterprises, Foreign Invested Enterprises (FIEs), Cooperatives (often generally translated as collectives), and non-farm Household Business (HHB). Having never been taken to the spotlight but non-farm Household Businesses have proven to be one of the mainstays of the Vietnamese Economy. In the last few years when economic difficulties have hit hard the country, non-farm HHBs have again proven its strong vitality.

In difficult time, it is this business sector that has played the role as the mainstay for the economy, especially in terms of job creation and providing the much-needed income for the people of lower quintiles. Non-farm HHB is a typical feature of Vietnam’s economy and has a longer history of development than any other types of formal enterprises. Non-farm HHB sector continues to provide million of jobs and contribute greatly to economic growth and poverty reduction in Vietnam. However, unlike SOEs or bigger private sector enterprises (especially those in property and financial and banking sectors), these tiny business entities are not benefiting from any bailout measures from the Government. They even do not have an association to clamor for one.

LINK DOWLOAD THE PAPER

Vietnam cashew fact sheet

Số liệu ngành Điều Việt Nam

(Tiếp) Link download: VIETNAM CASHEW

Vietnam Coffee fact sheet

Số liệu ngành cà phê Việt Nam

Một số dữ liệu cơ bản về ngành cà phê Việt Nam: sản xuất, tiêu thụ, xuất nhập khẩu và giá cà phê.

Các bạn có thể download về từ đây: VIETNAM COFFEE

-------

Lâu rồi mới quay lại blog. Năm cuối sinh viên thật sự bận rộn. Lại chuyện ra trường, nghề nghiệp… trong điều kiện kinh tế khó khăn này, mọi thứ đôi khi thật mệt mỏi.
Không biết liệu có thường xuyên mở cửa mái nhà nhỏ này. Hiểu biết thì hạn chế, kiến thức cần học hỏi lại vô tận, mênh mông. Cố gắng vậy. May là đam mê luôn còn.
… Hà Nội cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều. Cái se lạnh len lỏi vào căn gác nhỏ. Tách cà phê ấm nóng. Điệu nhạc của khúc giao mùa đang vang lên bốn bề…

Pepper Vietnam fact sheet

Số liệu ngành hồ tiêu Việt Nam

Một số dữ liệu cơ bản về ngành hồ tiêu Việt Nam: sản xuất, tiêu thụ, xuất nhập khẩu và giá hồ tiêu.
Các bạn có thể download về từ đây: PEPPER VIETNAM



Số liệu được thu thập, chọn lọc và tính toán từ nhiều nguồn đáng tin cậy, tác giả không chịu trách nhiệm về độ chính xác nếu số liệu được trích dẫn. Nhớ ghi rõ nguồn chia sẻ :D

Useful skills for Students

Dưới đây là những đường Link dẫn tới một vài bài viết hữu ích liên quan đến một số kỹ năng làm nghiên cứu khoa học cho sinh viên.
Cảm ơn các tác giả (GS. Nguyễn Văn Tuấn và TS. Lê Hồng Giang) đã chia sẻ những kỹ năng quý giá này:
---
Chiến lược viết bài báo khoa học rõ ràng: Link (1), (2), (3)
Cách trình bày tốt trong hội nghị: Link
Kỹ năng tìm dữ liệu Kinh tế: Link

Playboy và Paul Krugman

Theo: NVP Blog

Tạp chí Playboy thì có lẽ ai cũng từng nghe danh, dù chỉ xem một hai hình “mát mẻ” cắt ra từ thuở nào. Paul Krugman là nhân vật nổi tiếng nhưng ở hướng hoàn toàn khác, ông là nhà kinh tế đoạt giải Nobel năm 2008 và là cây bút bình luận ăn khách của tờ New York Times. Vậy mà Playboy, tờ báo chuyên đăng hình các cô ăn mặc kiểu Eva lại đi phỏng vấn Paul Krugman về những vấn đề kinh tế của Mỹ và thế giới!

Thật ra, bởi hình ảnh trên Playboy bắt mắt quá nên nhiều người không biết chứ tờ tạp chí này vẫn đăng những tác phẩm rất nghiêm túc của những nhà văn tên tuổi, những bài phỏng vấn nhiều nhân vật “mũ cao, áo rộng”, kể cả Jimmy Carter lúc ông này ra tranh cử tổng thống Mỹ.

Tuy vậy, cách Playboy dẫn dắt câu chuyện và lối Paul Krugman trả lời một tờ báo không chuyên về kinh tế rất đáng để nghiên cứu, học hỏi. Tác giả bài phỏng vấn là Jonathan Tasini, cũng là một nhân vật đặc biệt, chuyên viết về các vấn đề lao động, kinh tế, từng ra tranh cử ghế Thượng nghị sĩ, từng làm chủ tịch Liên đoàn Nhà văn quốc gia. Từ nhiều giờ trò chuyện với Krugman ở nhiều địa điểm, Tasini mới viết lại thành bài phỏng vấn với văn phong cố ý đơn giản, dùng từ phổ thông, lập luận dễ hiểu để phù hợp với độc giả rất đa dạng của Playboy.

Chẳng hạn, mở đầu, người phỏng vấn “giả vờ” hỏi: “Dường như tháng nào cũng có người tranh cãi nhau chúng ta đang ở trong cơn suy thoái (recession) hay cuộc khủng hoảng (depression). Thế chúng ta đang suy thoái hay khủng hoảng? Hay là một thứ gì khác?

  

Hỏi như thế là để chẩn đoán tình hình thực tế của kinh tế Mỹ, chứ không phải nhằm đi vào thêm một cuộc tranh cãi khác về hai từ “suy thoái” (GDP sụt giảm hai quý liên tục hay thất nghiệp tăng 1,5% trong vòng 12 tháng) hay “khủng hoảng” (GDP giảm trên 10% hay suy thoái quá 3 năm). Cho nên Krugman trả lời, bất kể những loại định nghĩa nói trên, rằng suy thoái đã chính thức chấm dứt vào tháng 6-2009 lúc nhiều thứ như sản xuất công nghiệp, GDP bắt đầu hồi phục nhưng nước Mỹ vẫn đang ở trong tình trạng khủng hoảng. Lý do ông đưa ra cũng là những hình ảnh người đọc Playboy có thể kiểm chứng: đã bốn năm nay nước Mỹ chịu cảnh tỷ lệ thất nghiệp cao, khó kiếm việc làm, tính ra cứ 7 người thì có 1 người thất nghiệp, sinh viên giỏi mới ra trường không kiếm được việc làm...

Dễ thấy là sau phần này, cả người hỏi lẫn người trả lời ắt phải đi tới kết luận, dân Mỹ đang gánh chịu cảnh khổ mà lẽ ra không cần phải gánh nếu nhà làm chính sách chịu làm đúng theo bài bản. Bài bản đó, theo cách ví von dễ hiểu của Krugman, là giả thử có người ngoài hành tinh xuống tấn công nước Mỹ, dân Mỹ phải tập trung chống cự, thì chỉ trong vòng 18 tháng, nạn thất nghiệp sẽ biến mất. Chủ trương của Krugman là chính quyền đổ tiền vào các công trình hạ tầng để kích cầu việc làm, những việc còn lại tự chúng sẽ được giải quyết.

Cũng vì để phục vụ một loại độc giả đa dạng, người hỏi nhảy từ đề tài này sang đề tài khác miễn sao các câu hỏi cũng là thắc mắc của nhiều độc giả Playboy. Từ câu: “Có phải nước Mỹ đang trở thành một nền cộng hòa chuối?” (để nói về tình trạng bất bình đẳng trong thu nhập, sự bất lực của hệ thống chính trị khi đi tìm sự đồng thuận trong chính sách kinh tế…) đến câu “Thế còn vai trò của Wall Street?” (để nói về lòng tham, sự lừa dối của giới tài chính). Ở đây, Krugman cũng là bậc thầy dùng hình ảnh ví von để thuyết phục người đọc. Ông nói, tình hình cũng tương tự chuyện cá cược theo kiểu dân tài chính thuyết phục người dân, ngửa tôi ăn, còn sấp thì người khác thua nhé. Cách ví von đó xuất hiện khá thường xuyên, chẳng hạn, khi được hỏi về vai trò của phong trào “Chiếm lấy Phố Wall” vì nhiều người chê trách rằng phong trào này không có một thông điệp rõ ràng, Paul Krugman nói ngắn gọn, “Chiếm lấy Phố Wall” đã đóng đẹp vai trò của nó vì chúng ta không cần những bản đề xuất gồm 10 điểm, chúng ta cần có ai đó tuyên bố hoàng đế đang ở truồng!

Nổi tiếng là người tấn công Bush liên tục trên báo New York Times, ngày nay Krugman lại xoay qua tấn công Obama. Với Playboy, ông nhận xét thẳng: “Obama là loại người phò chính thống”. Tức là nếu loại bỏ phong cách nói chuyện rất hấp dẫn của Obama, nếu không bị chinh phục bởi logich hình thức của Obama, cái đọng lại là những quan điểm rất ôn hòa, cẩn trọng, theo lối khôn ngoan của một chính khách lão luyện. Đó là bởi Krugman cho rằng để thoát khỏi khủng hoảng, cần chi tiêu nhiều hơn nữa: “Chúng ta đang có những công nhân ngồi không, có kỹ năng và sẵn sàng làm việc, chúng ta có nhà máy đang để không”. Cho nên không cần kêu gọi thắt lưng buộc bụng, chia sẻ sự hy sinh một cách hình thức. Krugman chủ trương chuyện bất bình đẳng trong thu nhập, cứ để đó giải quyết sau, bây giờ là lúc kích cầu bằng mọi cách để thoát khủng hoảng trước đã.

 

Rõ ràng những vấn đề kinh tế phức tạp vẫn có thể diễn đạt bằng từ ngữ đơn giản, những khái niệm dắt dây như công đoàn, lương thưởng giám đốc, thuế má vẫn có thể giải thích bằng những minh họa ai cũng có thể nhận ra. Chẳng lạ gì nhiều người cho rằng Paul Krugman là một trí thức công khi ra sức làm cho công chúng hiểu điều ông tin vào và muốn nói ra. Còn người ta có nghe theo ông hay không lại là điều khác nữa. Ví dụ, đối với Hy Lạp, Ý, ông cho rằng các nước này phải in thật nhiều tiền để giải quyết vấn đề trong ngắn hạn cho nên sự tan vỡ của khối sử dụng đồng euro, những nước như Hy Lạp phải chia tay với đồng euro là có khả năng xảy ra.

Góc nhìn của Krugman làm người phỏng vấn cuối cùng phải thốt lên: “Chẳng lạ gì người ta gạt ông sang bên là loại người quá bi quan”. Dù sao tháng Ba này sẽ có nhiều người mua Playboy mà không ngại ngùng che giấu vì họ sẽ bảo, tôi mua để đọc bài phỏng vấn Paul Krugman!